Daily current affairs on DailyCA
DailyCA NotesStudy notes for competitive exams My revisionsRevisions Sign in

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಆಖ್ಯಾತ ವಿಚಾರ, ಕೇಶಿರಾಜನ ಸೂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಗಳು

Advanced 9 min read Updated

In the syllabus of KPSC

Saved in this browser only. Sign in to keep your ticks on every device. See all revisions due

Key points

  • ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಲಿಂಗ ವಚನ ಪುರುಷಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ.
  • ಹಳಗನ್ನಡದ ನಕಾರಾಂತ ಮಕಾರಾಂತ ಆಖ್ಯಾತಗಳು ಹೊಸಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಉಕಾರಾಂತವಾದವು (-ಅನ್ > -ಅನು).
  • ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ಧಾತುಗಳು 'ಇಸು' ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ರಚನೆಯಾಗುತ್ತವೆ.
  • ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಧಾತುವಿನ ಮುಂದೆ 'ಪಡು' ರೂಪ ಸೇರುತ್ತದೆ.
  • ಕರ್ಮಪದದ ಪ್ರಧಾನತೆಯಿರುವ ವಾಕ್ಯ ಕರ್ಮಣಿ ವಾಕ್ಯ.
  • ಕೇಶಿರಾಜನು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಸಕರ್ಮಕ, ಅಕರ್ಮಕ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.
  • ಸಂಸ್ಕೃತದ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಂತೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲೂ ಪುರುಷ ತ್ರಯಗಳು ಕಾಲಬದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರಕರಣ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣ

ಕೇಶಿರಾಜನು ತನ್ನ ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳು, ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಸೂತ್ರೀಕರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

1. ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಸ್ವರೂಪ

ಧಾತುವಿಗೆ ಲಿಂಗ, ವಚನ ಮತ್ತು ಪುರುಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಲಸೂಚಕ ಪ್ರತ್ಯಯದ ನಂತರ ಸೇರುವ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳೇ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು. ಕೇಶಿರಾಜನ ಪ್ರಕಾರ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಕರ್ತೃವಿನೊಂದಿಗೆ ಅನ್ವಯಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಪುರುಷ / ಲಿಂಗಹಳಗನ್ನಡ ಆಖ್ಯಾತಹೊಸಗನ್ನಡ ಆಖ್ಯಾತಉದಾಹರಣೆ (ಹೊಸಗನ್ನಡ)
ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ (ಏಕ)-ಎನ್ / -ಎನು-ಎನು / -ಎನುಮಾಡಿದೆನು / ಮಾಡಿದೆ
ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ (ಬಹು)-ಎಮ್ / -ಎವು-ಎವುಮಾಡಿದೆವು
ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ (ಏಕ)-ಅಯ್ / -ಇ-ಎ / -ಇಮಾಡಿದೆ
ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ (ಬಹು)-ಇರ್ / -ಇರಿ-ಇರಿಮಾಡಿದಿರಿ
ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ (ಪುಲ್ಲಿಂಗ)-ಅನ್-ಅನುಮಾಡಿದನು
ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ (ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ)-ಅಳ್-ಅಳುಮಾಡಿದಳು
ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ (ನಪುಂಸಕ ಏಕ)-ಇತು / -ದು-ಇತು / -ತುಮಾಡಿತು
ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ (ಮಹದ್ ಬಹು)-ಅರ್-ಅರುಮಾಡಿದರು
ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ (ನಪುಂಸಕ ಬಹು)-ಉವು / -ಅವು-ವು / -ಅವುಮಾಡಿದವು

2. ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ಧಾತುಗಳು (Causative Verbs)

ಒಬ್ಬನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಂದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಧಾತುಗಳು ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ಧಾತುಗಳು. ಧಾತುವಿಗೆ 'ಇಸು' ಪ್ರತ್ಯಯ ಸೇರುವುದರಿಂದ ಇವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ಉದಾ: ಮಾಡು + ಇಸು = ಮಾಡಿಸು, ಓದು + ಇಸು = ಓದಿಸು, ತಿನ್ನು + ಇಸು = ತಿನಿಸು.

3. ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗ (Passive Voice)

ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ನೀಡಿ ವಾಕ್ಯ ರಚಿಸುವಾಗ ಧಾತುವಿಗೆ 'ಪಡು' ಧಾತು ಸೇರಿ ಕರ್ಮಣಿ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ರಾವಣನು ರಾಮನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು. (ಕೊಲ್ + ಪಡು + ದ + ಅನು = ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು).

ಉದಾಹರಣೆ

ಕೇಶಿರಾಜನ ಸೂತ್ರ: 'ಧಾತುವಿಂಗೆ ಭವಂತಿ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರತ್ಯಯಂಗಳಪ್ಪವು' - ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಕಾಲಾರ್ಥಕ ಹಾಗೂ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಸೇರಿದಾಗಲೇ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಕ್ರಿಯಾಪದವಾಗುತ್ತವೆ.

Practice questions

Answer all, then check. Explanations appear after checking.

1[ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದ ಪ್ರಶ್ನೆ: KPSC KAS 2014 Prelims] ಕೇಶಿರಾಜನ ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣದ ಪ್ರಕಾರ ಕರ್ಮಪದವನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
2ಕೇಶಿರಾಜನ ಪ್ರಕಾರ ಹಳಗನ್ನಡ ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ಪುಲ್ಲಿಂಗ ಏಕವಚನದ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಯಾವುದು?
3ಮೂಲ ಧಾತುವಿಗೆ 'ಇಸು' ಪ್ರತ್ಯಯ ಸೇರಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ರೂಪಕ್ಕೆ ಏನೆನ್ನುತ್ತಾರೆ?
4"ರಾವಣನು ರಾಮನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು" - ಈ ವಾಕ್ಯವು ವ್ಯಾಕರಣದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿದೆ?
5ಹಳಗನ್ನಡದ "ಮಾಡಿದೆಂ" ಎಂಬ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ ಬಹುವಚನ ಕ್ರಿಯಾಪದವು ಹೊಸಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ?
6ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣ ಪ್ರಶ್ನೆ: ಹೇಳಿಕೆ (A): ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗವು ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕನ್ನಡ ಶೈಲಿಗೆ ಕರ್ತರಿ ಪ್ರಯೋಗವೇ ಸಹಜವಾಗಿದೆ. ಕಾರಣ (R): ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃ ಪ್ರಧಾನ ವಾಕ್ಯಗಳೇ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿದ್ದು 'ಪಡು' ರೂಪದ ಕರ್ಮಣಿ ವಾಕ್ಯಗಳು ಕೃತಕವೆನಿಸುತ್ತವೆ.
7ನಾಮಪದಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸೇರಿ ಧಾತುವಿನಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ "ಕೈಕೊಳ", "ಬೆಂಬತ್ತು" ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಏನೆನ್ನುತ್ತಾರೆ?
8ಕೇಶಿರಾಜನು ಶಬ್ದಮಣಿದರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಸೇರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಯಾವ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ?
9ಹಳಗನ್ನಡದ "ವಂದಿಪೆನ್" ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಯಾವುದು?
10ಕೆಳಗಿನವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯಾಪದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ?
11ಹೊಂದಿಸಿ ಬರೆಯಿರಿ (ಹಳಗನ್ನಡ ಆಖ್ಯಾತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು): 1. -ಎನ್ i. ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ 2. -ಅಳ್ ii. ಉತ್ತಮ ಪುರುಷ ಏಕವಚನ 3. -ಅರ್ iii. ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ ಬಹುವಚನ 4. -ಇರ್ iv. ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ಮಹದ್ ಬಹುವಚನ
12"ಮಾಡುವೆನ್" ಎಂಬ ಹಳಗನ್ನಡ ರೂಪವು ಹೊಸಗನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ?
13ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃ ಪದಕ್ಕೆ ಯಾವ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯ ಬರುತ್ತದೆ?
14ಧಾತುವಿನ ಕೊನೆಯ ವ್ಯಂಜನ ದ್ವಿತ್ವವಾಗಿ ಭೂತಕಾಲ ರೂಪವಾಗುವ ಉದಾಹರಣೆ ಯಾವುದು?
15ಕೆಳಗಿನ ಯಾವ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತರಿ ಪ್ರಯೋಗವಿದೆ?
16ಕೇಶಿರಾಜನ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಭಾವನಾರ್ಥಕ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಯಾವ ಕಾಲದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗರ್ಭೀಕರಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ?

Finished this topic? Tick it off.

Saved in this browser only. Sign in to keep your ticks on every device. See all revisions due